Motgift mot likegyldigheit

Skal ein verte fortvila eller apatisk av å følgje med på utviklinga i verda? Kvar dag ser det ut til at byllen av anti-demokrati, totalitarisme og fascisme veks seg stadig større der ute. Med ein nyheitssyklus som stadig oppdaterer ein med nye dødstal og grafar som berre peikar gal veg, er det lett å skyve det heile frå seg og seie at det ikkje handlar om ein sjølv. Kan så den verkelege historia om ei jødisk kvinne sin kjærleik til livet og ei anna kvinne vere motgifta mot denne likegyldigheita?

Tett på røynda

Musikalen Ruth Maier av Gisle Kverndokk og Aksel-Otto Bull følgjer livet til sin titulære hovudperson tett. Handlinga tek til i 1933, i den tida ho som tolvåring i den wienske middelklassen byrjar å skrive dagbok. Ho skriv gjennom ei ungdomstid prega både av nysgjerrigheit for livet og verda, men også av nazismen sin frammarsj og byrjinga av Holocaust. I januar 1939 kjem ho til Noreg, og ho tek eksamen artium før ho meldar seg til frivillig arbeidsteneste på Biristrand. Her møter ho Gunvor Hofmo, og dei to skal verte eit udeleleg par resten av Ruth sitt liv. Handlinga sluttar der livet til Ruth Maier også tek slutt: I 1942 vert ho arrestert i Oslo, deportert på fangeskipet «Donau» og gassa ihel i Auschwitz.

All tekst i musikalen er henta frå dagbøkene hennar, som vart utgivne av Jan Erik Vold i 2007 under tittelen Ruth Maiers dagbok – en jødisk flyktning i Norge. Det er ei samling av åtte av dagbøkene hennar og fleire private brev ho skreiv til systera, som flykta til England. Dokumenta vart funne i dødsbuet etter Gunvor Hofmo, som også hadde forsøkt å få dagbøkene utgjeve, utan å lukkast. Det er ei intenst gripande forteljing, og vissheita om at denne ekte kjærleikshistoria er dødsdømt frå den augneblinken teppet går opp, gjev førestillinga ein ekstra spissa melankoli.

Tysk prisvinnar

Ruts historie har vore gjenstand for fleire gjendiktingar etter at Ruth Maiers dagbok vart utgiven. Denne musikkteaterversjonen hadde si verdspremiere i Gmunden i Østerrike i 2023, då med den tyske tittelen Briefe von Ruth («Brev frå Ruth»). Den vart heidra med fire prisar under utdelinga av den tyske musikkteaterprisen det året, i kategoriane «Beste musikal», «Beste komposisjon», «Beste kvinnelege hovudrolle» og «Beste kvinnelege birolle». Det er ein musikal i to aktar, med ei varigheit på om lag to og ein halv time. Den norske versjonen er eit samarbeid mellom Trondheim Symfoniorkester og Opera (TSO) og Trøndelag Teater.

Det er sparsamt med plass på scenen i Gamle sal på Trøndelag Teater, men regissør og scenograf Markus Olzinger har utnytta plassen godt. Bakre halvdel av scenen er bygd opp med to om lag halvannan meter høge klossar med ein liten passasje mellom. Dette skapar god djupn og opnar for fine horisontale inndelingsmoglegheiter, som scenografien også gjer god bruk av. Tidvis senkast også halvgjennomsiktige svarte slør ned over desse oppbygde partia, dels for å skjule scenebytte, men også som bakgrunn for projeksjonar. Gjennom stykket vert ulike bilete projisert på både sløra og på to store vertikale blokkar dekka i eit lerretaktig stoff på kvar side av scenen. Dette er spesielt verknadsfullt i ein lagnadsladd scene der Ruth svarar på ei spørjeundersøking om jødar i Noreg. Me får sjå ein projeksjon av det faktiske dokumentet, og det vert kontrastert med eit spøkelsesaktig bilete frå ein moské og mosaisk song frå maskerte songarar plassert bakom sløra. Resultatet er ei trolsk og trykkande stemning i scenen, som bidreg til å formidle alvoret i denne dystre augneblinken.

Likevel kunne moglegheitene dette opnar for ha vorte bruka meir heilskapleg gjennom førestillinga. Ruth Maier var jo trass alt kunststudent, men dette vert det gjort lite poeng av i forteljinga. Ein meir aktiv bruk av kunsten hennar i desse projeksjonane kunne ha bidrege til å gje eit meir mangfaldig inntrykk av kunstmennesket Ruth Maier.

Sterk framføring

Heile førestillinga står og fell på evnene til skodespelaren som skal formidle Ruth Maier sin karakter, og det meistrar Mathilda Bonnevier godt. Det er ein krevjande rolle både songteknisk og skodespelarmessig, då Ruth eine og aleine står for det aller meste av tekstformidling i stykket. Bonnevier har ein framifrå stemme med god diksjon som kling godt gjennom det meste av registeret hennar, sjølv om det latar til at ho går litt tom for gass i botnen mot slutten av fyrste akt. Det som likevel er mest slåande, er kor mykje energi og livskraft ho legg i rolla, som verkeleg får Ruth til å skilje seg frå dei andre rollefigurane. Utan denne vitaliteten trur eg ikkje at førestillinga hadde vore like overtydande, då så mykje av tragedien i forteljinga ligg nettopp i kjærleiken hennar til livet og den massive livstrongen hennar.

Yngve Gåsøy-Romdal, som spelar fleire roller, mellom anna som Herman Thimig og Gustav Vigeland, var også særs god. Stemma hans har her ein nydeleg varme og lettheit, som kler dei forskjellege rollene hans godt. I ein herleg lettsindig scene der Maier står modell for Vigeland, skapar samspelet mellom dei to eit kjærkome avbrekk i den elles tunge stemninga i stykket. Ingrid Tykhelle Kayser sin Gunvor Hofmo vert diverre noko meir anonym, men dette trur eg er eit problem i verket, ikkje i hennar tolking. Gunvor-rolla har ein litt rar plass i stykket, for sjølv om ho og Ruth delar mange scenar etter at Gunvor kjem inn i historia i slutten av fyrste akt, kjennes ho lite sjølvstendig og langt grunnare enn Ruth. Kayser både syng og spelar godt, og ho og Bonnevier har ein god og truverdig kjemi på scenen. Det ligg ei ømheit i samspelet deira som skapar varme i stykket på eit veldig fint vis.

Musikken til Kverndokk vitnar om ein komponist i sitt ess. Musikalen er relativt sparsamt instrumentert, men Kverndokk manar framleis fram dei vakre, resonante, opne klangane og melodiane som gjer musikken hans så særprega og ven. På TSO sin nettstad seier Kverndokk at når han tok til med å skrive musikken til dette stykket, berre rann han ut av han, og at alle skissene hans vart med i den ferdige musikalen. Dette ber heile stykket preg av, for musikken er fylt av eit drama og ein spontanitet som byggjer oppunder formidlinga av Ruth Maier som ein intens livselskar. Musikarane under leiing av Peter Szilvay formidlar denne dramatikken strålande, med solid teatral innleving og forståing. Trass i at det berre sit åtte instrumentalistar i gropa framfor scenen, kling ensemblet balansert og fyldig gjennom heile stykket.

For mykje Ruth Maier?

Til tross for alt det gode eg har sagt om Ruth Maier, er det noko som luggar baki hovudet mitt etter førestillinga. Eg sit att med ei kjensle av at alle rollefigurane rundt Ruth har forsvunne, og at det laserfokuset stykket har på sin hovudperson, kan hende også er den største svakheita det har. Det er mogleg at å klage over at det er for mykje av Ruth Maier i Ruth Maier går i mot stykket si hensikt, men eg slit med ei kjensle av at alle rundt ho, spesielt Gunvor Hofmo, lir av å verte underutvikla til fordel for Ruth. Alle dei andre karakterane kjennes grunne og forgløymelege. Dette har tydelege konsekvensar for stykket som drama, og gjer spesielt at eg sit att med lite kjensle av djupna i forholdet mellom Ruth og Gunvor, som er eit sentralt element både i stykket og i forståinga av den verkelege historia. I og med at all tekst er henta frå dagbøkene til Ruth, er det som at alle rollefigurane eigentleg snakkar med same stemme, så når Gunvor talar til publikum, er det Ruth Maier sitt bilete av Gunvor Hofmo som talar, heller enn den faktiske personen. Slik prioriterer stykket sin rolle som historiegjenfortellar over sin rolle som eit sjølvstendig drama, og eg skulle ynskt at dei strengt dramatiske aspekta ved dette stykket kjentest meir gjennomarbeidd.

Trass i dette er det heilt unekteleg at Ruth Maier har ei direkte valdeleg slagkraft. Denne historia og måten ho vert formidla på, treff meg på eit vis eg rett og slett ikkje er vand med, og er eitt av dei mest gripande narrativa frå den andre verdskrigen eg har sett på lang tid. Kombinasjonen av alle elementa, både på scenen og i musikken, gjer at det menneskelege i Ruth Maier si historie tek kvelartak om hjarterota mi og nektar å sleppe. Eg kan ikkje skildre det som noko anna enn hjarteskjærande i det eg går gråtkvelt og sliten ut av salen.

Så for å svare på mitt eige spørsmål: Ja, eg trur slike historier er motgifta slike som meg treng for å kome seg vekk frå den knusande avmaktskjensla i kvardagen. Ruth Maier tvinger deg til å føle med rollefigurane sine, og konfronterer deg med den enorme menneskelege tragedien som ligg i botn for historia.